اگر زانو درد شدید با ناتوانی در راه‌رفتن یا تحمل وزن، تغییر شکل، تورم زیاد، قفل‌شدن یا زانوی داغ و متورم همراه است، برای ارزیابی فوری اقدام کنید. تب یا لرز اهمیت مراجعه را بیشتر می‌کند، اما نبود تب به‌تنهایی عفونت را رد نمی‌کند. اگر این نشانه‌ها را ندارید ولی درد بسیار شدید یا روبه‌افزایش است، همان روز برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ شدت درد به‌تنهایی به معنی نیاز به جراحی نیست.
اول مشخص کنیم مراجعه چقدر فوری است
هدف این راهنما انتخاب قدم بعدی است، نه تشخیص بیماری در خانه. علاوه بر شدت درد، ببینید آیا می‌توانید روی پا وزن بگذارید، زانو را حرکت دهید و بدون خالی‌کردن زانو راه بروید. شروع درد پس از ضربه و وجود تورم، گرمی یا بدحالی را هم در نظر بگیرید.
| وضعیت فعلی | اقدام مناسب |
|---|---|
| درد و تورم یک پا همراه تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه | کمک اورژانسی بگیرید؛ خودتان رانندگی نکنید. |
| تغییر شکل زانو پس از ضربه، یا سردی، تغییر رنگ یا بی‌حسی پا | فوراً به اورژانس مراجعه کنید. |
| زانوی داغ و متورم، به‌ویژه با قرمزی، تب، لرز یا بدحالی | برای ارزیابی فوری به مرکز درمانی مراجعه کنید؛ منتظر نوبت معمول نمانید. |
| ناتوانی در تحمل وزن، قفل‌شدن زانو، تورم زیاد یا خالی‌کردن زانو که راه‌رفتن را ناامن کرده است | ارزیابی فوری لازم است؛ ورزش یا امتحان‌کردن زانو را ادامه ندهید. |
| درد شدید یا فزاینده بدون نشانه‌های بالا | همان روز برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ مراقبت خانگی نباید مراجعه را عقب بیندازد. |
زانو درد شدید بعد از ضربه یا پیچ‌خوردگی
زمین‌خوردن روی زانو، چرخش ناگهانی در ورزش یا برخورد شدید ممکن است به استخوان، رباط یا منیسک آسیب بزند. رباط‌ها زانو را پایدار نگه می‌دارند و منیسک‌ها بخش‌های بالشتک‌مانند داخل مفصل‌اند. از روی محل درد یا شنیدن صدا نمی‌توان نوع آسیب را قطعی دانست.
در آسیب رباط صلیبی ممکن است هنگام حادثه صدای تق شنیده شود و پس از آن درد، تورم و احساس خالی‌کردن ایجاد شود. ادامهٔ بازی با زانوی ناپایدار می‌تواند آسیب را بیشتر کند. بهترشدن موقت درد هم به معنی آمادگی برای برگشت به ورزش نیست.
پارگی منیسک نیز می‌تواند با گیرکردن، تورم یا محدودیت حرکت همراه باشد. بعضی افراد با وجود پارگی هنوز راه می‌روند؛ بنابراین توان راه‌رفتن، آسیب داخل مفصل را کاملاً رد نمی‌کند. اگر بعد از چرخش زانو درد و تورم باقی مانده است، برای بررسی مراجعه کنید. حرکت‌های چرخشی یا اسکوات سنگین را برای «امتحان‌کردن زانو» انجام ندهید.
اگر پس از برخورد مستقیم نمی‌توانید زانو را صاف نگه دارید یا روی پا بایستید، بررسی شکستگی هم ممکن است لازم باشد. در این حالت، ابتدا باید معاینه شوید. خودتان با فشار زانو را صاف نکنید و برای تهیهٔ MRI مراجعه را عقب نیندازید.
اگر زانو بدون ضربه ناگهان درد گرفته باشد
نبود ضربه به این معنی نیست که درد شدید را فقط خستگی بدانیم. برای مثال، حملهٔ نقرس می‌تواند مفصل، از جمله زانو، را ناگهان دردناک، گرم و متورم کند. درمان مناسب می‌تواند درد حمله را کاهش دهد. برای افرادی که به درمان پیشگیرانه نیاز دارند، برنامهٔ دارویی به جلوگیری از حمله‌های بعدی هم کمک می‌کند.
اما هر مفصل گرم و دردناک نقرس نیست. عفونت مفصل هم می‌تواند با درد ناگهانی، تورم و محدودیت حرکت شروع شود؛ ممکن است تب وجود نداشته باشد. معاینه و در بعضی موارد آزمایش یا بررسی مایع مفصل کمک می‌کند علت مشخص شود. درمان به‌موقع عفونت اهمیت دارد و می‌تواند به بهبود کمک کند. برای تشخیص، به حدس‌زدن از روی ظاهر زانو اکتفا نکنید.
اگر قبلاً آرتروز داشته‌اید، افزایش درد ممکن است با همان بیماری مرتبط باشد، ولی زانوی تازه داغ و متورم را صرفاً به سابقهٔ آرتروز نسبت ندهید. اگر نشانه‌های نیازمند مراجعهٔ فوری ندارید، راهنمای زانو درد و مطلب تورم و آب‌آوردن زانو دربارهٔ علت‌های دیگر توضیح می‌دهند؛ خواندن این مطالب نباید ارزیابی پزشکی را عقب بیندازد.
قفل‌شدن با صدا دادن زانو چه فرقی دارد؟
صدای بدون درد زانو به‌تنهایی نشانهٔ پارگی نیست. در مقابل، وقتی می‌گوییم زانو قفل شده، منظور این است که گیر کرده و نمی‌توانید آن را به‌طور معمول خم یا صاف کنید. این وضعیت، به‌ویژه پس از آسیب، به بررسی فوری نیاز دارد.
احساس خالی‌کردن هم مهم است: زانو هنگام ایستادن یا قدم‌برداشتن شما را نگه نمی‌دارد. اگر راه‌رفتن ناامن شده، تنها راه نروید و برای ارزیابی کمک بگیرید. وقتی با پزشک صحبت می‌کنید، مشخص کنید زانو صدا می‌دهد، گیر می‌کند یا هنگام راه‌رفتن خالی می‌کند؛ این‌ها تجربه‌های متفاوتی هستند.
اگر نشانه‌های نیاز به اورژانس را ندارید، کلینیک تخصصی زانو می‌تواند برای بررسی علت و انتخاب درمان کمک‌کننده باشد. برای رزرو ارزیابی زانو اقدام کنید؛ در درد بسیار شدید یا فزاینده، ارزیابی همان روز را در اولویت بگذارید. اگر نوبت سریع در دسترس نیست، به مرکز درمانی مراجعه کنید.
تا زمان معاینه چه کارهایی کمک می‌کند؟
پس از مشخص‌کردن زمان و محل مراجعه، فشار روی زانو را کم کنید. ورزش، دویدن و کاری را که درد را بیشتر می‌کند متوقف کنید. پس از یک آسیب تازه، حمایت از پا و قرارگرفتن در وضعیت راحت می‌تواند کمک‌کننده باشد. زانوی قفل‌شده یا تغییرشکل‌یافته را با فشار خم و صاف نکنید.
اگر آسیب تازه با تورم دارید، می‌توانید تا زمان مراجعه از کمپرس سردِ پیچیده در حوله، هر بار تا ۲۰ دقیقه استفاده کنید. یخ نباید مستقیم با پوست تماس داشته باشد. ماساژ شدید یا گرمای زیاد برای محل تازه‌آسیب‌دیده و متورم مناسب نیست. این کارها برای تسکین‌اند و نباید معاینه را به تأخیر بیندازند.
داروی مناسب هم می‌تواند درد را قابل‌تحمل‌تر کند. پزشک یا داروساز با توجه به بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان، دربارهٔ گزینهٔ مناسب راهنمایی می‌کند. برنامهٔ دارویی تجویزشده را خودسرانه تغییر ندهید و اگر دارویی خورده‌اید، نام و زمان مصرف آن را هنگام مراجعه بگویید.
تمرین‌درمانی برای بسیاری از مشکلات زانو مفید است، اما شروع تمرین در زانوی تازه‌آسیب‌دیده، بسیار متورم، ناپایدار یا قفل‌شده قدم اول نیست. بعد از مشخص‌شدن علت، فیزیوتراپی و تمرین‌درمانی می‌تواند در افراد مناسب به بازیابی حرکت، قدرت و توان فعالیت کمک کند.
در معاینه چه چیزی مشخص می‌شود؟
پزشک دربارهٔ زمان شروع درد، حرکت یا حادثهٔ پیش از آن، تورم و تغییر توان راه‌رفتن می‌پرسد و زانو را معاینه می‌کند. درمان بر اساس همین مجموعهٔ اطلاعات انتخاب می‌شود، نه فقط عددی که برای شدت درد می‌گویید.
پس از ضربه، عکس ساده ممکن است برای بررسی شکستگی لازم باشد. MRI بافت‌هایی مانند منیسک و رباط را بهتر نشان می‌دهد و در صورت نیاز درخواست می‌شود. برای زانوی گرم و متورم، بسته به یافته‌ها ممکن است آزمایش خون یا نمونه‌گیری از مایع مفصل مطرح شود. لازم نیست قبل از معاینه خودتان همهٔ این بررسی‌ها را انجام دهید.
درمان می‌تواند شامل دارو، تنظیم فعالیت، توان‌بخشی یا درمان اختصاصی علت درد باشد. برای مثال، بعضی پارگی‌های منیسک به جراحی فوری نیاز ندارند؛ در مقابل، قفل‌شدن یا علائم ماندگار در تصمیم درمان اهمیت دارند. در آسیب رباط، پایداری زانو و فعالیت موردنظر شما هم بررسی می‌شود. شدیدبودن درد به‌تنهایی نه جراحی را قطعی می‌کند و نه آن را رد می‌کند.
برای استفادهٔ بهتر از جلسه، این موارد را آماده کنید:
- درد دقیقاً چه زمانی شروع شد و پیش از آن چه کاری انجام می‌دادید؟
- تورم بلافاصله ایجاد شد یا بعداً بیشتر شد؟
- می‌توانید روی پا وزن بگذارید و زانو را صاف کنید؟
- تب، لرز، گرمی زانو یا تورم ساق دارید؟
- چه داروهایی مصرف می‌کنید و چه درمانی امتحان کرده‌اید؟
اگر تصویربرداری یا گزارش قبلی دارید، آن را همراه ببرید؛ برای تهیهٔ پروندهٔ کامل، مراجعهٔ فوری را عقب نیندازید.
پرسش‌های کوتاه
اگر زانو درد شدید شب‌ها بیدارم کند چه کنم؟
شدت درد و اختلال خواب را به پزشک بگویید. درد ماندگار یا روبه‌افزایش به بررسی نیاز دارد؛ اگر با گرمی، تورم، تب یا ناتوانی در تحمل وزن همراه است، باید فوری مراجعه کنید. شبانه‌بودن درد به‌تنهایی نام بیماری را مشخص نمی‌کند.
اگر درد با مسکن کمتر شد، دیگر معاینه لازم نیست؟
کمترشدن درد خبر خوبی است، اما علت را مشخص نمی‌کند. اگر زانو قفل است، زیاد متورم شده، خالی می‌کند یا دیگر نشانه‌های نیازمند مراجعهٔ فوری را دارید، بهترشدن درد جای بررسی را نمی‌گیرد.
قدم بعدی را بر اساس وضعیت زانو انتخاب کنید
برای علائم نیازمند مراجعهٔ فوری، مستقیم از مرکز درمانی یا اورژانس کمک بگیرید؛ درد بسیار شدید یا فزاینده حتی بدون این نشانه‌ها هم به ارزیابی همان روز نیاز دارد. برای درد تکرارشونده‌ای که علائم فوری ندارد، رزرو نوبت بررسی زانو کمک می‌کند علت، راه تسکین و برنامهٔ برگشت به فعالیت روشن شود.
منابع
- سرویس سلامت بریتانیا: زانو درد و زمان مراجعه
- سرویس سلامت بریتانیا: عفونت مفصل
- سرویس سلامت بریتانیا: لختهٔ وریدی پا و علائم اقدام اورژانسی
- آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا: پارگی منیسک
- آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا: آسیب رباط صلیبی قدامی
- آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا: شکستگی کشکک زانو
- سرویس سلامت بریتانیا: نقرس
- سرویس سلامت بریتانیا: مراقبت از پیچ‌خوردگی و کشیدگی
- سرویس سلامت بریتانیا: آرتروز و گزینه‌های درمان