آرتروز دست و انگشتان می‌تواند باعث درد هنگام گرفتن وسایل، خشکی و کاهش حرکت مفصل شود، اما به معنی کنارگذاشتن کارهای روزمره نیست. تغییر روش انجام کارها، تمرین مناسب، حمایت از مفصل و در صورت نیاز دارو، به کنترل علائم کمک می‌کنند. اگر درد با بی‌حسی، تورم مداوم یا خشکی طولانی صبحگاهی همراه است، علت‌های دیگری هم باید بررسی شوند.
بازکردن در شیشه، بستن دکمه یا چرخاندن کلید کارهای کوچکی هستند که درد دست می‌تواند سختشان کند. مهم است بدانید کدام مفصل درد دارد و چه حرکتی آن را آزار می‌دهد؛ درمان دردِ پایهٔ شست با درمان گزگز انگشتان یا درد مچ بعد از آسیب یکسان نیست. در این مقاله، راه‌های مراقبت و درمان را با همین نگاه مرور می‌کنیم.
آرتروز دست چیست و کدام مفصل‌ها را درگیر می‌کند؟
آرتروز یا استئوآرتریت فقط به غضروف محدود نمی‌شود؛ بخش‌های مختلف مفصل در آن تغییر می‌کنند. غضروف همان لایهٔ نرمِ پوشانندهٔ انتهای استخوان‌هاست. درد فقط از «ساییده‌شدن استخوان‌ها» ناشی نمی‌شود و شدت آن هم همیشه با ظاهر عکس برابر نیست. هدف درمان، کاهش درد و بهتر کارکردن دست است، نه صرفاً بهترشدن ظاهر مفصل در عکس.
در دست، این ناحیه‌ها بیشتر مطرح‌اند:
- مفصل نزدیک ناخن و مفصل میانی انگشتان؛ ممکن است به‌تدریج برجستگی‌های سفتی کنار آن‌ها ایجاد شود.
- پایهٔ شست، نزدیک مچ؛ درد معمولاً هنگام گرفتن، فشارآوردن یا چرخاندن وسایل حس می‌شود.
- مفصل‌های مچ؛ سابقهٔ شکستگی یا آسیب رباط و برخی بیماری‌های التهابی در بررسی علت اهمیت دارد.
بالارفتن سن، زمینهٔ خانوادگی و آسیب قبلی از عوامل مؤثرند. بااین‌حال، علت درد دست در هر سنی باید مشخص شود؛ نه هر درد جوانان آرتروز است و نه هر درد سالمندان را باید به سن نسبت داد. برای شناخت کلی بیماری، مقالهٔ آرتروز چیست و چگونه درمان می‌شود؟ را بخوانید.
علائم آرتروز دست و انگشتان چه هستند؟
درد معمولاً با کارهایی مانند محکم‌گرفتن دسته، پیچاندن پارچه یا حمل وسیله بیشتر می‌شود. خشکی پس از بیدارشدن یا بی‌حرکتی، کم‌شدن قدرت گرفتن و محدودشدن خم‌وراست‌کردن انگشت هم ممکن است وجود داشته باشد. گاهی مفصل متورم می‌شود یا اندازه و شکل آن تغییر می‌کند. علائم می‌توانند بعضی روزها بیشتر و بعضی روزها کمتر باشند.
در آرتروز شست، فرد ممکن است برای بازکردن در بطری، نگه‌داشتن فنجان یا استفاده از قیچی مشکل پیدا کند. در آرتروز مچ دست، تکیه‌دادن روی کف دست یا حرکت‌دادن مچ می‌تواند دردناک باشد. این مثال‌ها برای توضیح الگوی دردند؛ به‌تنهایی تشخیص را ثابت نمی‌کنند.
خشکی آرتروز اغلب کوتاه‌مدت است، ولی مدت خشکی تنها معیار تشخیص نیست. تورم نرم و مداومِ چند مفصل، خشکی طولانی صبحگاهی یا بی‌حسی که از درد بیشتر است، به بررسی جداگانه نیاز دارند. همچنین ممکن است یک نفر هم‌زمان آرتروز و مشکل دیگری مانند فشار روی عصب داشته باشد.
فرق آرتروز با روماتیسم و تونل کارپال چیست؟
«روماتیسم» نام یک بیماری واحد نیست؛ در اینجا منظور، روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید است. در این بیماری، سیستم ایمنی به بافت مفصل حمله می‌کند و درمان آن با آرتروز فرق دارد. تشخیص زودهنگام کمک می‌کند درمان مناسب دیر شروع نشود.
| الگوی مشکل | چه چیزی بیشتر جلب توجه می‌کند؟ | قدم مناسب |
|---|---|---|
| آرتروز دست و انگشتان | درد با استفاده از دست، خشکی کوتاه‌تر و گاهی برجستگی سفت مفصل | ارزیابی مفصل و برنامهٔ کنترل درد و حفظ حرکت |
| روماتیسم مفصلی | تورم و گرمی چند مفصل، خشکی طولانی صبحگاهی؛ گاهی در هر دو دست | معاینه و در صورت نیاز بررسی روماتولوژی |
| تونل کارپال | گزگز یا بی‌حسی، به‌ویژه شب‌ها، و دشواری گرفتن وسیله | بررسی عصب و انتخاب درمان متناسب |
این جدول برای جهت‌دادن به مراجعه است، نه خودتشخیصی. روماتیسم همیشه کاملاً قرینه نیست و آرتروز هم گاهی تورم دارد. اگر خواب شما بیشتر به‌دلیل گزگز و بی‌حسی به‌هم می‌ریزد، مقالهٔ علائم و درمان سندرم تونل کارپال می‌تواند به شناخت این تفاوت کمک کند.
پزشک چگونه علت درد دست را مشخص می‌کند؟
در معاینه، محل دقیق درد، زمان شروع، حرکات تشدیدکننده، مدت خشکی صبحگاهی و سابقهٔ آسیب بررسی می‌شود. پزشک حرکت انگشتان و مچ، قدرت گرفتن، تورم و در صورت نیاز حس دست را ارزیابی می‌کند. همراه‌آوردن فهرست داروها و عکس‌های قبلی مفید است.
اگر تصویربرداری لازم باشد، عکس ساده معمولاً اطلاعات مهمی دربارهٔ فاصلهٔ مفصل و تغییرات استخوانی می‌دهد. MRI برای هر درد دست ضروری نیست؛ پزشک زمانی آن را پیشنهاد می‌کند که برای روشن‌شدن علت درد یا بررسی بافت‌های اطراف مفصل به اطلاعات بیشتری نیاز باشد. آزمایش خون هم آرتروز را مستقیماً ثابت نمی‌کند، اما در صورت شک به بیماری التهابی ممکن است درخواست شود.
قبل از نوبت، یادداشت کنید کدام کار سخت شده است: بازکردن در، تایپ، گرفتن استکان یا خوابیدن؟ یک هدف مشخص، مانند «بتوانم بدون درد شدید لباس بپوشم»، کمک می‌کند پزشک بداند درمان باید کدام مشکل روزمرهٔ شما را بهتر کند. لازم نیست فقط با اصطلاح‌های پزشکی مشکل را توضیح دهید؛ مثال‌های روزمره اغلب روشن‌ترند.
در خانه چگونه فشار روی دست را کمتر کنیم؟
اصل مهم، استراحت کامل و طولانی نیست؛ بهتر است فشارهای آزاردهنده کمتر شوند و حرکت مناسب حفظ شود. برای شروع، یکی دو کار مشکل‌ساز را انتخاب کنید و روش انجامشان را تغییر دهید:
- وسایل را تا حد امکان با هر دو دست یا کف دست بگیرید، نه فقط با فشار انگشتان.
- از ابزار دارای دستهٔ پهن‌تر یا کمک‌وسیلهٔ بازکردن در استفاده کنید تا نیاز به گرفتن محکم کمتر شود.
- کار تکراری را به بخش‌های کوتاه‌تر تقسیم کنید و میان آن‌ها دست را آزادانه حرکت دهید.
- اگر کاری درد را زیاد می‌کند، فشار یا مدت آن را کم کنید؛ لازم نیست همهٔ فعالیت‌های موردعلاقه را کنار بگذارید.
گرمای ملایم ممکن است خشکی را آرام‌تر کند و سرما برای بعضی مفصل‌های دردناک و متورم راحت‌تر باشد. بین پوست و کیسهٔ گرم یا سرد یک لایهٔ محافظ بگذارید و از دمای آزاردهنده استفاده نکنید. اگر حس پوست کم شده است، دربارهٔ روش مناسب با درمانگر مشورت کنید. این روش‌ها برای آسایش موقت‌اند، نه بازسازی غضروف.
اگر درد یا خشکی، کارهای عادی شما را محدود کرده است، می‌توانید برای ارزیابی مشکلات دست و انتخاب مسیر درمان اقدام کنید. معاینه کمک می‌کند مراقبت، دارو یا توان‌بخشی بر اساس علت درد انتخاب شود، نه با آزمودن پراکندهٔ چند روش.
مچ‌بند و آتل شست به چه کسی کمک می‌کنند؟
آتلِ مناسب می‌تواند مفصل دردناک را هنگام بعضی کارها حمایت کند. این موضوع به‌خصوص برای آرتروز پایهٔ شست اهمیت دارد؛ آتل شست با مچ‌بند معمولی یکسان نیست. انتخاب اندازه، شکل و زمان استفاده بهتر است با نظر فرد آشنا به درمان دست انجام شود.
آتل نباید آن‌قدر تنگ باشد که باعث بی‌حسی، تغییر رنگ یا فشار پوستی شود. پوشیدن مداومِ یک وسیله بدون برنامه هم لزوماً مفیدتر نیست؛ هدف، کم‌کردن فشار و حفظ کارکرد است. اگر از آتل سودی نمی‌برید، پیش از خرید مدل دیگر، تناسب آن و تشخیص اولیه را بررسی کنید.
چه تمرین‌هایی برای آرتروز دست مناسب‌اند؟
تمرین ملایم می‌تواند به حفظ حرکت، قدرت و راحت‌ترشدن کارهای روزمره کمک کند. برای دستی که آسیب تازه، درد شدیدِ نامشخص یا تورم داغ و واضح ندارد، می‌توان از حرکت‌های ساده شروع کرد. در دورهٔ التهاب فعال، تمرین قدرتی را کنار بگذارید و دربارهٔ حرکت مناسب راهنمایی بگیرید.
۱. باز و بسته‌کردن آرام انگشتان
دست را راحت نگه دارید. انگشتان را آرام صاف کنید و سپس تا حد راحتی خم کنید؛ مشت را محکم نفشارید. برای شروع چند بار کافی است. هدف، حرکت روان است، نه رساندن اجباری انگشتان به انتهای دامنه یا تحمل درد تیز.
۲. نزدیک‌کردن شست به نوک انگشتان
نوک شست را آرام به نوک انگشت اشاره نزدیک کنید و شکل یک حلقهٔ نرم بسازید. سپس، اگر راحت است، انگشتان دیگر را امتحان کنید. مفصل شست را با زور خم نکنید و دو انگشت را به هم فشار ندهید. دست بین حرکت‌ها آزاد باشد.
۳. حرکت آرام مچ با تکیه‌گاه
ساعد را روی میز بگذارید و مچ را آرام در محدوده‌ای که راحت است خم و صاف کنید. حرکت آهسته و بدون وزنه شروع شود. اگر درد بیشتر در مچ است یا سابقهٔ شکستگی دارید، مناسب‌بودن همین حرکت هم بهتر است در ارزیابی مشخص شود.
احساس کشش یا ناراحتی خفیف با درد تیز و افزایش تورم فرق دارد. اگر درد تا نیم‌ساعت پس از تمرین فروکش نمی‌کند یا انجام کار بعدی برای دست سخت‌تر شده است، تعداد و شدت حرکت را کم کنید و برنامه را بازبینی کنید. قرار نیست با فشارآوردن بیشتر نتیجهٔ سریع‌تری بگیرید.
تقویت با اسفنج یا خمیر نرم ممکن است در مرحلهٔ مناسب به برنامه اضافه شود، اما فشردن محکم توپ برای همه انتخاب خوبی نیست، به‌ویژه وقتی پایهٔ شست درد دارد. در فیزیوتراپی و تمرین‌درمانی، حرکت‌ها می‌توانند با محل درد و توان دست شما هماهنگ شوند؛ اجرای درست مهم‌تر از تعداد زیاد است.
بهترین قرص برای آرتروز دست چیست؟
یک قرص واحد برای همه بهترین نیست. دارو می‌تواند درد را کمتر کند و انجام تمرین یا کارهای ضروری را آسان‌تر سازد؛ انتخاب آن به شدت علائم، تعداد مفصل‌های درگیر و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. در کنار دارو، کاهش فشار و تمرین همچنان اهمیت دارند.
ژل ضدالتهاب؛ گزینه‌ای برای درد موضعی
داروی موضعی مانند ژل دیکلوفناک می‌تواند برای مفصل دردناک دست مفید باشد و معمولاً در مقایسه با شکل خوراکی، مقدار کمتری از آن وارد بدن می‌شود. این مزیت به معنی بی‌عارضه‌بودن نیست؛ تحریک پوست ممکن است رخ دهد. روش مصرف را از بروشور یا پزشک و داروساز بپرسید و روی پوست آسیب‌دیده استفاده نکنید.
قرص‌های ضدالتهاب؛ برای افراد مناسب
داروهایی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن می‌توانند درد و التهاب را کاهش دهند. وقتی درمان موضعی کافی نیست، پزشک ممکن است یکی از این گزینه‌ها را برای مدت مشخص انتخاب کند. اگر پزشک این داروها را متناسب با وضعیت شما انتخاب کرده باشد، می‌توانند کمک‌کننده باشند؛ لازم نیست صرفاً با شنیدن نام عوارض، داروی تجویزشده را کنار بگذارید.
ناراحتی معده از عوارض ممکن است. اگر سابقهٔ زخم یا خون‌ریزی معده، بیماری کلیه یا قلب دارید، باردار هستید یا داروی رقیق‌کنندهٔ خون مصرف می‌کنید، این موضوع را پیش از انتخاب دارو مطرح کنید. هم‌زمان‌کردن دو قرص ضدالتهاب، فایدهٔ مطمئن بیشتری ایجاد نمی‌کند و می‌تواند خطر عوارض را بالا ببرد. نگرانی دربارهٔ نسخه را با پزشک مطرح کنید؛ خودسرانه آن را تغییر ندهید.
استامینوفن و مکمل‌ها چه جایگاهی دارند؟
استامینوفن ممکن است در بعضی شرایط برای تسکین کوتاه‌مدت در نظر گرفته شود، به‌خصوص وقتی گزینه‌های دیگر مناسب نیستند، اما اثر آن برای آرتروز در همه چشمگیر نیست. قرص‌ها و مکمل‌هایی که با نام «غضروف‌ساز» فروخته می‌شوند هم درمان تضمینی نیستند. برای گلوکوزامین، شواهد قابل‌اتکایی که مصرف معمول آن را توجیه کند وجود ندارد. پیش از خرید، دربارهٔ فایدهٔ واقعی محصول و هزینه‌اش سؤال کنید.
تزریق برای آرتروز انگشت یا شست چه زمانی مطرح می‌شود؟
اگر یک مفصل مشخص همچنان دردناک باشد، گاهی تزریق کورتون پس از ارزیابی مطرح می‌شود. هدف، کاهش درد و التهاب است تا استفاده از دست آسان‌تر شود؛ تزریق غضروف را از نو نمی‌سازد و اثر آن در افراد مختلف متفاوت است.
شواهد تزریق در دست به قوت شواهد بعضی مفصل‌های دیگر نیست. راهنماهای معتبر نیز در توصیهٔ آن یکسان نیستند: تزریق برای همهٔ بیماران درمان معمول محسوب نمی‌شود و محل مفصل و وجود التهاب در تصمیم اهمیت دارد. بنابراین، مناسب‌بودن آن برای یک انگشت دردناک را نمی‌توان به همهٔ دردهای شست یا مچ تعمیم داد.
پیش از تصمیم، بپرسید فایدهٔ مورد انتظار چیست، چه گزینهٔ دیگری دارید و چگونه پاسخ درمان بررسی می‌شود. درد موقت محل تزریق ممکن است رخ دهد؛ پزشک همچنین دربارهٔ احتمال افزایش موقت قند در افراد دیابتی و خطر نادر عفونت توضیح می‌دهد. دربارهٔ تزریق‌های دیگر، از جمله PRP یا مواد موسوم به ژل، وعدهٔ درمان قطعی آرتروز دست را معیار انتخاب قرار ندهید.
آیا آرتروز دست به جراحی می‌رسد؟
بسیاری از بیماران با درمان‌های غیرجراحی درد را کنترل می‌کنند و کارهای روزمره را راحت‌تر انجام می‌دهند. وقتی درد همچنان شدید است و کارکرد یا کیفیت زندگی را با وجود درمان مناسب مختل می‌کند، ارزیابی جراحی می‌تواند انتخاب مفیدی باشد. جراحی به معنی شکست بیمار در مراقبت نیست؛ یک گزینه برای شرایط مشخص است.
نوع عمل به مفصل درگیر و نیاز دست بستگی دارد. بعضی روش‌ها درد را با برداشتن بخش آسیب‌دیده، جوش‌دادن مفصل یا جایگزینی آن کاهش می‌دهند. کاهش حرکت در بعضی عمل‌ها و نیاز به توان‌بخشی باید پیش از تصمیم روشن شود. دیدن آرتروز در عکس، به‌تنهایی دلیل جراحی نیست.
چه زمانی مراجعه لازم است و چه علائمی فوری‌اند؟
برای درد تکرارشونده، محدودشدن کارهای روزمره، تورم ماندگار، بی‌حسی یا خشکی طولانی صبحگاهی، نوبت ارزیابی بگیرید. صبرکردن تا وقتی هیچ کاری از دست برنمی‌آید ضروری نیست؛ شناخت علت می‌تواند مسیر درمان را ساده‌تر کند.
درد شدید و ناگهانی همراه با مفصل داغ و متورم، به‌خصوص اگر تب یا حال عمومی بد وجود دارد، باید همان روز بررسی شود؛ عفونت مفصل از علت‌هایی است که نباید به آرتروز نسبت داده شود. نبود تب هم عفونت را به‌طور قطعی رد نمی‌کند. بعد از آسیب جدی یا تغییر شکل واضح نیز ارزیابی فوری لازم است. در این شرایط منتظر نوبت عادی نمانید.
پرسش‌های رایج
آیا آرتروز دست درمان قطعی دارد؟
فعلاً روشی که آرتروز را در همهٔ افراد کاملاً برطرف کند وجود ندارد، اما کنترل درد و بهترشدن کارکرد دست هدف‌های دست‌یافتنی‌اند. شدت علائم هم لزوماً همیشه بیشتر نمی‌شود. برنامهٔ درمان باید بر مشکل فعلی شما متمرکز باشد.
آیا برجستگی کنار مفصل انگشت حتماً نیاز به عمل دارد؟
خیر. تصمیم درمان بر اساس درد، محدودیت و تشخیص است، نه فقط ظاهر برجستگی. اگر برجستگی تازه، دردناک یا نامشخص است، معاینه کمک می‌کند علت آن روشن شود.
آیا آرتروز باعث خواب‌رفتن دست می‌شود؟
بی‌حسی و گزگز علامت اصلی آرتروز نیستند و ممکن است از فشار روی عصب ناشی شوند. آرتروز و مشکل عصبی می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند؛ با مصرف مسکن به‌تنهایی، بررسی بی‌حسیِ مداوم را عقب نیندازید.
آیا تایپ‌کردن را باید کنار بگذارم؟
نه لزوماً. اگر تایپ درد را بیشتر می‌کند، زمان کار، استراحت‌های کوتاه و وضعیت راحت دست را بازبینی کنید. هدف، پیداکردن شیوه‌ای قابل‌تحمل برای کار است. اگر تغییر روش کافی نیست، دربارهٔ تنظیم فعالیت با درمانگر صحبت کنید.
آیا ماساژ یا آب گرم جای درمان را می‌گیرد؟
گرمای ملایم ممکن است خشکی را آرام کند، اما جای تشخیص، تمرین و درمان لازم را نمی‌گیرد. فشار شدید روی مفصل دردناک هم روش مناسبی نیست. هر روشی را با تأثیرش بر درد و توان انجام کار بسنجید، نه فقط احساس خوب لحظه‌ای.
قدم بعدی برای دست کم‌دردتر و کارآمدتر
از یک تغییر ساده در کار روزمره شروع کنید و مشخص کنید کدام حرکت بیشتر درد ایجاد می‌کند. اگر مشکل ادامه دارد، ارزیابی طب فیزیکی و توان‌بخشی می‌تواند به انتخاب مراقبت، تمرین و درمان متناسب کمک کند. برای بررسی درد و خشکی دست، نوبت ارزیابی در کلینیک السا را رزرو کنید؛ در جلسه، هدف‌های مهم خودتان را بگویید تا برنامه بر همان کارهایی متمرکز شود که می‌خواهید راحت‌تر انجام دهید.
منابع
- آرتروز و التهاب مفصل‌های دست؛ آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS)
- آرتروز پایهٔ شست؛ AAOS
- آرتروز مچ دست؛ AAOS
- آرتروز؛ نشانه‌ها و عوامل زمینه‌ای، مؤسسهٔ ملی آرتریت آمریکا (NIAMS)
- علائم آرتروز؛ سرویس سلامت بریتانیا (NHS)
- علائم روماتیسم مفصلی؛ NHS
- تونل کارپال؛ NHS
- درمان و حمایت در آرتروز؛ NHS
- راهنمای مدیریت آرتروز دست، لگن و زانو؛ کالج روماتولوژی آمریکا و بنیاد آرتریت، ۲۰۱۹/۲۰۲۰
- توصیه‌های درمان آرتروز دست؛ اتحادیهٔ انجمن‌های روماتولوژی اروپا، به‌روزرسانی ۲۰۱۸
- اطلاعات و حرکت‌های دست در آرتروز؛ بیمارستان‌های دانشگاهی کمبریج
- تمرین تقویتی دست در آرتروز؛ بیمارستان‌های دانشگاهی ساسکس
- مراقبت و تمرین برای آرتروز پایهٔ شست؛ NHS North Tees
- دیکلوفناک؛ NHS
- ایبوپروفن؛ NHS
- فایده و خطرهای تزریق کورتون؛ بیمارستان‌های Guy's و St Thomas' وابسته به NHS
- عفونت مفصل و علائم نیازمند اقدام فوری؛ NHS